PEKE ATU KI TE RĀRANGI TAKE MATUA / TIROHANGA REREKĒTANGA NUI
Ngā Tānga Kupu

Te Oranga o te Reo Māori ki Te Waipounamu 2006

Kei roto i tēnei whārangi he rāpopotonga o ngā kitenga matua o te pūrongo “Te Oranga o te Reo Māori ki Te Waipounamu 2006”.1

Ka whakamahi tēnei pūrongo i ētahi momo rangahau whānui hei tuku whakaahua hiato o te reo Māori kei tēnei rohe. Ko ētahi o aua rangahau ko ngā raraunga tataunga taupori; raraunga mai i Patapātai mō Te Oranga o te Reo Māori; tataunga mātauranga, ngā kitenga mai i ngā rangahau ā-motu, me ētahi pārongo mai i ngā kaiwhakatakoto kaupapa reo me ētahi māngai mai hāpori e mahi nei ki Te Waipounamu. Mō te roanga atu o te pūrongo me toro atu ki www.tpk.govt.nz.

Te Mōhio me te Matatau ki te Reo Māori

E ai ki te Tataunga Taupori 2006, he 19% o ngā pakeke Māori 40,500 ki Te Waipounamu e mōhio ana ki te reo Māori.

Ko te ōrau o ngā tāngata Māori e mōhio ana ki te reo Māori ki Te Waipounamu, koia te ōrau tino paku rawa atu o ngā rohe e waru i roto i te Patapātai mō te Oranga o Te Reo Māori. E ai ki te raraunga o te Patapātai, he tokomaha atu ngā tāngata e mārama ana ki te reo (36%), tērā i ngā tāngata e mōhio ana ki te kōrero i te reo (15%).2

He kaha nui ngā rerekētanga i roto i te ōwehenga o ngā kaikōrero i te reo Māori mehemea ka tirohia te pakeke o te tangata. Mō te hunga kei raro iho i te 55 tau te pakeke, ko te ōrau “kōrero” he 15%. Engari mō te hunga 55 tau te pakeke, neke atu rānei, he 25% kē te ōrau. Heoi, ko te tokomaha o ngā kaikōrero neke atu i te 55 tau, he paku mehemea ka whakatauritehia ki ngā tokomaha o rātou kei raro iho i te 55 tau. Ka mutu, he matatau ake te reo o te hunga 55 neke atu, tērā i te hunga taipakeke.

Mai i te tau 2001 mārakerake ana te kite atu kua piki haere te matatau o ngā kaikōrero ki roto i te taupori Māori kei tēnei rohe. Hei tauira: kua piki haere te matatau kōrero mai i 10% i te tau 2001 ki 15% i te tau 2006. Ko te matatau whakarongo kua piki mai i 25% i te tau 2001 ki 36% i te tau 2006.3 Ono tekau mā ono ōrau o ngā pakeke Māori kei te wenewene mō tō rātou taumata matatau ki te reo, ā, kei te pirangi tonu kia whakapiki i o rātou taumata pūkenga reo.

 

1 Mō tēnei pūrongo, kei roto i te Waipounamu ko Murihiku, Otākou, Te Tai Poutini, Waitaha me Wharekauri.
2 Mō te roanga atu o ngā raraunga me titiro ki te pūrongo matua.
3 Kei waenga i ngā pakeke Māori he āhua pai te reo, he pai te reo, he tino pai rānei te reo.