PEKE ATU KI TE RĀRANGI TAKE MATUA
Ngangahu

Te Oranga Tinana Māori

Horopaki

Kei te pirangi ngā Māori katoa kia hauora pai rātou, kia whiwhi mātauranga, kia noho i roto i te taiao hauora, kia rawaka ngā whare, kia whiwhi mahi whaitake, kia noho haumaru, ā kia pupuri rātou ki te pārongo me te āheinga kia tino whaiwāhi ki roto i te hapori. He maha ngā momo kaupapa here kua whakaritea e te kāwanatanga hei tautoko i ēnei huanga.

Te Oranga Tinana Māori– he whakaahua o tēnei wā:

Ko te kaupapa o Te Puni Kōkiri ka arotahi atu ki te whakatutuki i te pūmanawa moe Māori. Kia hāngai ki tēnei, ā kō ake nei ka tuku pūrongo mātou hei whakaatu i ngā momo tikanga hou e taea ai te kite i tētahi pikitia, me ngā ia i roto i te wā, o te noho me te neke o te whakatutukinga o te pūmanawa moe Māori.

Ko te tikanga, ko te kaupapa mō te tuku pūrongo mō te oranga tinana Māori ka arotahi atu ki te noho a te Māori me te whakataurite ki a Aotearoa whānui. I te tau 2007 I whakaputaina e te Manatū Whanaketanga Hāpori tōna pūrongo Hāpori. I whakaū tēnei pūrongo tērā kua pai ake ngā huanga Māori i roto i te 13 o ngā 15 tohu e tino hono ana ki te oranga tinana Māori. E whakaae ana ēnei kitenga ki te pūrongo Tohu Oranga Tinana i hangaia e Te Puni Kōkiri i mua tata ake nei.

Ētahi atu Rauemi

Quality of Life Indicators for Māori Discussion Document. 2007. [PDF 644KB]
Social Report 2007 - Indicators of social wellbeing in New Zealand

Te Oranga Tinana Māori – te mahi a Te Puni Kōkiri

Ko te aronga rautaki o Te Puni Kōkiri kei te tautoko i te kaupapa ko te Māori kei te whakatutuki moemoeā hei Māori. He mahi nui tōna kia ārahi me te whakaawe i te tohutohu kaupapa here hei āwhina i te kāwanatanga kia tutuki huanga pai mō te Māori. Ko tētahi wahanga matua o tēnei mahi ko te mahi ngātahi me ētahi atu tari kāwanatanga hei whakaawe i ngā huanga nō rātou kē te kawenga. 

Kei raro i te wahanga 5(1) o te Ture Manatū Whanaketanga Māori 1991, kei Te Puni Kōkiri ētahi kawenga i roto i te wahanga kaupapa here hāpori kia whakatairangatia te taumata whakatutuki o te Māori e pā ana ki te mātauranga, whakangungu, whanaketanga rawa ōhanga me te hauora. He wāhanga hira ēnei mō te oranga tinana whānui o te Māori.

Mahi tata ai Te Puni Kōkiri me ētahi atu rōpū hei ārahi me te whakaawe i ngā huanga pai mō te Māori. Ko ētahi o ēnei rōpū ko: te Manatū Whanaketanga Hāpori, Manatū Mātauranga, Manatū Hauora, te Kaporeihana Whare o Aotearoa, te Manatū Hanga Whare, Te Manatū Tika, te Komihana Mātauranga, Manatū Mahi, Te Tari Arotake me ētahi atu. 

Ko tō mātou arotahi mō te mahi i tēnei wā hei whakatairanga me te whakatutuki i te taumata teitei ake mō te oranga tinana Māori ko ēnei:

Rangatiratanga Kaupapa Here

  • Whakatinana I te Pūmanawa Moe Māori
  • Whanaketanga Whānau
  • Rōpū Hui Taumata

Te Kāwanatanga Whānui

  • Hāpori – te hononga tahi kāwanatanga
  • Te Whanake Kaupapa Mahitahi puta noa i te kāwanatanga

Ā-wahanga nei:

  • Mātauranga
  • Hauora
  • Whiwhimahi
  • Whare
  • Rātonga Hāpori
  • Tika Tangata Hara
  • Haumaru Whānau – te urupare ki te tūkino

Tāngata Māori – Rangahau me te Kaupapa Here

  • Oranga Tamaiti
  • Pūmanawa Moe Rangatahi
  • Te Wahine ki rō Whānau
  • Te Tāne ki rō Whānau
  • Kaumatua

Ētahi atu Rauemi

Mātauranga Māori

Fact Sheet - Māori Graduates. 2007
Alternative education: effectiveness audit. 2004.

Ka Hikitia - Manging for Success.
Pae Tukutuku o te Manatū Mātauranga e pā ana ki te rautaki rima tau mō te mātauranga Māori 2008-2012

Schools Plus
Ko “Kura Tāpiri” he kaupapa here kei te whanakehia hei whakatutuki i te whāinga kāwanatanga. Ko tērā kia noho ngā rangatahi katoa ki roto i te mātauranga, kaupapa whiwhi pūkenga, akomanga rānei e hāngai ana ki o rātou hiahia, āheinga hoki tae noa ki te tau 18.

Whiwhimahi me te utu Māori

Fact Sheet - Māori Self-Employment by Region. 2007.
Fact Sheet - Income for Māori Self-Employment. 2007.

Hauora Māori

He Korowai Oranga
Ko Te Korowai Oranga – Koinei he Rautaki Hauora Māori. Ka whakatakoto ia i te aronga mō te whanaketanga hauora Māori i roto i te rāngai hauora, rāngai hauā hoki mō ngā tau 5 – 10 e haere ake nei.

Whakatātaka
Whakatātaka: Ko te Mahere Mahi Hauora Māori 2006-2011. Koia ka whakamārama he aha te mahi a te Kāwanatanga hei whakatinana i te rautaki mā te whakatakoto whāinga mō te hauora Māori i roto i te rima tau e haere ake nei.

Rātonga Hāpori

Fact Sheet - Helping Families. 2007.

Tāngata Māori

 Fact Sheet - Māori Youth. 2006.

Last modified: 15/04/2008