PEKE ATU KI TE RĀRANGI TAKE MATUA / TIROHANGA REREKĒTANGA NUI
Ngangahu

Te Reo Māori

Horopaki

Ko te whakahoutanga o te reo Māori i timata i te tekau tau 1970. I taua wā ruarua noa iho ngā whānau Māori e kōrero Māori ana. I te mōrearea te reo me te āwangawanga o ētahi kei hemo te reo hei reo kōrero mō ia rangi.

Nā tēnei āhuatanga i whanakehia ētahi kaupapa pērā i te Kōhanga Reo, Kura Kaupapa Māori me Te Ataarangi hoki. Tae rawa ki waenga i te tekau tau 1980, kua whānui ake te arotahi ki te pāhotanga reo Māori, me te aha, i whakatūngia Te Māngai Pāho me te tūhonotanga o ngā reo irirangi Māori i tēnei wā.

I tohua te reo Māori hei reo whai mana i raro i te ture o Aotearoa. I taua wā tonu i whakatūngia Te Taura Whiri i te Reo Māori hei tautoko i te tiputanga ake o te reo Māori.

Mai i taua wā ko tētahi kaupapa hou ko te whakatūtanga i te Pouaka Whakaata Reo Māori i te tau 2003. Ināianei kei te whakaaturia te waru haora ia rangi i roto i te reo Māori me ngā kaupapa tikanga-ā-iwi Māori. Matakitaki ai te 62 ōrau o ngā Māori ki te pouaka whakaata Māori.

I whakarewahia te pouaka whakaata tuarua – Te Reo – i te 28 Poutū-te-rangi 2008. Hei timatanga ka pāpāho mō te toru haora ia rangi, he reo Māori te katoa o ngā kōrero, kei runga o te rārangi Sky 59.

Te Reo Māori – He whakaahua o ngā āhuatanga o tēnei wā:

Tae rawa ki te tau 2001 kua tau te tokomaha o ngā tāngata kōrero Māori ki 130,000, koira te 25 ōrau o te taupori Māori. E ai ki te patapātai mō te reo Māori i whakahaerehia e Te Puni Kōkiri i te tau 2006, 27 ōrau o ngai Māori e kī ana kei te pai tō rātou kōrero i te reo Māori, kei te āhua pai rānei. Āhua 40 ōrau ka mārama, ka taea rānei te pānui.

Kua tini hoki ngā waiaro ki te reo Māori. I te tau 2006 i whakahaerehia e Te Puni Kōkiri he patapātai mō ngā waiaro ki te reo. I kite rātou kua tino piki ake te tautoko o te whakamahinga i te reo Māori i roto i te wāhi mahi, ki ngā wāhi tūmatanui rānei, mai i te tau 2000. Kua pēnei i waenga i te Māori me te Pākehā hoki. Kua tino piki ake hoki te tokomaha o ngā tāngata e kī ana me tautoko te kāwanatanga i te whakamahinga i te reo Māori hei reo mō ia rangi.

Ētahi atu Rauemi

Fact Sheet - The Māori Language Survey. 2007.
Survey on The Health of the Maori Language Final Report. 2006.


Te Reo Māori – Te Mahi a Te Puni Kōkiri

Kei Te Puni Kōkiri te kawenga kia tirotiro ki te whakatinanatanga o te Rautaki Reo Māori

Kua riro mā Te Puni Kōkiri hei whakatinana i te Rautaki Reo Māori. I whakapaitia ake te rautaki nei i te tau 2003. Kei te whakatokotongia he aha ngā mahi hei whakatutuki i te moemoeā matua o te rautaki – kia tae rawa ki te tau 2028 ka whānui te kōrerohia i te reo Māori, e te Māori, i roto i o rātou whānau, kāinga, hāpori hoki.

E rima ngā whāinga matua o te rautaki. Anei e whai ake nei:

  1. Kia piki ake te tokomaha o ngā tāngata e kōrero Māori ana, kia whakapaitia ake o rātou pūkenga reo Māori.
  2. Kia piki ake te whakamahinga i reo Māori ki runga marae, ki roto hoki i ngā kāinga Māori.
  3. Kia maha ake ngā angitū mātauranga hei ako i te reo Māori.
  4. Whakatenatena i ngā hapū me ngā hāpori hoki kia whaiwāhi atu ki te mahi whakahou i te reo.
  5. Āwhinatia kia piki ake te whaiwāriu o te reo Māori ki ngā tāngata katoa o Aotearoa.

E mahi tahi ana Te Puni Kōkiri me ētahi atu rōpū, tari kāwanatanga hoki hei whakatutuki i te rautaki. Ko ēnei ko Te Taura Whiri i te Reo, te Manatū Mātauranga, te Manatū Taonga, Te Māngai Pāho me te Whare Pukapuka o Aotearoa

Ka āwhina hoki Te Puni Kōkiri hei whakahaere i te Wiki Reo Māori, tērā ka tū ia tau i te marama o Hōngongoi.

Ētahi atu Rauemi

Kei Roto i te Whare / Māori Language in the Home. Reprinted 2008.
Te Rautaki Reo Māori = Māori Language Strategy. 2003.

Hononga ipurangi:

Māori Language Commission
Te Māngai Pāho
Te Kohanga Reo

Last modified: 15/11/2011