PEKE ATU KI TE RĀRANGI TAKE MATUA / TIROHANGA REREKĒTANGA NUI
Ngangahu

Ngā Kaihanga Hou

Horopaki

Ko ngā take whanaketanga Māori o tēnei rangi te arotahi matua o Te Puni Kōkiri. Engari kei te tino pirangi hoki mātou kia whakapūmautia he rangi kanapa mō te Māori a muri ake nei. Ko Nga Kaihanga Hou – i hangaia i runga i te tūāpapa o te māramatanga o ngā āhuatanga ōhanga o te Māori me tōna whaiwāhi atu, tae noa ki ngā whakakōkī matua mō te whakarerekētanga ōhanga whānui tērā pea ka pā mai ki te Māori. Mai i tēnei tūāpapa ka whakaaturia he kaupapa mō ngā tongi urutomo matua hei whakanoho i te Māori mō te whaiwāhi ōhanga pai rawa me te angitu i roto i te ao ōhanga whānui a muri ake nei.

Rāpopotonga Pūrongo

Ko te take o tēnei pūrongo he:

  • Hanga i te māramatanga mōhio o ngā whakakōkī whakaawe tērā pea kei te whakapā atu pēhea te whai wāhi atu a te Māori ki roto i ngā pūnaha ōhanga o Aotearoa, o te ao whānui hoki,a muri ake nei.
  • Arotahi ki ngā whakatau me whiriwhiri i tēnei rangi tonu hei whakapūmau i te whai wāhitanga ngangahu me te whaipānga o te Māori i roto i ngā pūnaha ōhanga a muri ake nei.

Ko te whāinga kia tohatoha whakaaro me te whakatenatena tautohe ki roto i te kāwanatanga, hāpori Māori me Aotearoa whānui. Mā tēnei tautohe e pirangi ana mātou kia whakamanahia ngā tāngata kia whiriwhiri me te whakatau pai mō te wāhi noho a muri ake nei.

Ngā Whakakōkī Whakarerekētanga a muri ake nei

E toru ngā whakakōkī matua kua tohua tērā ka whakaawe i te āhua whai wāhi atu o te Māori ki te ōhanga tae noa ki te tau 2030. Anei e whai ake nei aua whakakōkī:

  • Te neke i te ōhanga whakahou;
  • Te tohatoha anō i te mana ōhanga o te ao whānui; me
  • Te huringa o te āhua o te huarere me ngā tāmitanga rauemi.

Ko te neke ki te ōhanga whakahou tētahi o ngā angitū nui rawa (tuma rānei) mō te oranga tinana Māori, umanga mahi, me te pakihi. E toru ngā āhuatanga matua ka whakaawe ki te whai wāhi Māori ki roto i te ōhanga whakahou. Tuatahi ko ngā nekehanga hangarau (i roto i ngā rāngai onāianei me ngā rāngai hou hoki); tuarua ko te rangahau me te whanaketanga; tuatoru ko te mātauranga.

Ko te tohatoha anō i te mana ōhanga:Kei te neke haere te tūāpapa ōhanga o te ao mai i Uropi me Amerika ki ngā whenua ōhanga hou o Āhia. Ka tino pā mai tēnei ki te Māori mā ngā mahi tāpui me ngā angitū whiwhimahi i roto i ngā mākete hou kei te whakahaerehia e te tiputanga ōhanga rahi rawa atu. Kei Aotearoa nei ka neke ngā āhuatanga o te taupori Māori nā te mea he āhua taiohi tonu. Ka piki haere te hira o Tāmaki Makaurau mō te whanaketanga Māori me ngā pakihi Māori.

Ko te huringa o te āhua o ngā huarere ka tino wero atu ki te Māori nā te mea he nui tana whai wāhi atu ki ngā wāhanga ahuwhenua, ahumoana hoki. Kia takatū ki te huringa nei me whiwhi hangarau hou hei whakangāwari me te tū kaha ki mua i ngā uetanga huarere.

Ngā Whakaawe Hira

Ko tēnei pūrongo ka whakahoutia ētahi raraunga me ngā rangahau e pā ana ki te whai wāhitanga o te Māori ki roto i te ōhanga. Ka whakamahia ētahi rangahau i whakaritea e mātou hei wahanga o te kaupapa mahi. Mā te tātari i ēnei rangahautanga kua tohua e whitu ngā āhuatanga matua e whakaatu ana i te noho a te Māori i roto i te ōhanga.

  • Kei te piki haere te koha atu o te ōhanga Māori
  • He nui rawa te puaretanga o te Māori ki ngā mākete o te ao
  • Te hira o te whiwhimahi mō te Māori ki roto o Aotearoa
  • He āhua taiohi te taupori Māori, ā, kei te tipu haere hoki
  • Kua piki ake te oranga tinana kounga pai a te Māori
  • Kei te tipu haere te kaunui rawa Māori
  • He kaha rawa te Māoritanga me te tuakiri Māori

Kua piki ake te kaunui rawa Māori mai i te $9 piriona ki te 16.5 piriona mai i te tau 2001 ki 2006. He pikinga tēnei o te 84 ōrau. Ko tēnei te 1.5 ōrau o te wāriu o te rāngai pakihi o Aotearoa i te tau 2005/06. He paku pai ake tēnei i te 1.2 ōrau i te tau 2001.

Mō te wāriu i tāpirihia e ngā pakihi Māori ki te ōhanga, i rua wā te pikinga ake mai i te tau 1996 ki 2003. Ko te $1.4 piriona te rahi o te pikinga.He pikinga hoki tēnei o te koha atu ki te GDP ā-motu nei. I piki mai i te 1.23 ōrau i 1996 ki 1.96 ōrau i 2003.Kia whakapūmautia te kauneke tauwhiro wā roa mō te Māori i roto i te ōhanga, me tīni ngā rautaki tāpui hei whakaata i ngā whakakōkī matua mō te whakarerekētanga a muri ake nei.

Ngā kaiwhakamana matua a muri ake nei

Mai i ngā rangahautanga ka taea te kite hei ngā rangi o muri ake ko te tino mahi kia piki ake te whaipānga Māori ki te ōhanga, kia whakatipu, whakawhānui hoki te kaunui rawa me te whakawhānui i ngā ngohe ōhanga mō te Māori. Nā ēnei whakaaro ka taea te tohu atu ki ēnei wāhanga urutomo matua e rima kia piki ake ai te whai wāhi Māori ki te ōhanga a muri ake nei:

  • Te whakauru atu i ngā pakihi Māori ki roto i ngā ahumahi tipu, rautaki hoki;
  • Kia whakanuitia te whai wāhi atu ki te whakatipu hoko ki rāwāhi;
  • Te whakapiki ake i te kaunui tohu mātauranga o te Māori;
  • Te whakatairanga i ngā taumata teitei ake o te wairua kaipakihitanga; me te
  • Te whakatipu i te whakahoutanga.

Ētahi atu rauemi

For Māori Future Makers. 2007.
Includes the following appendices:

  • Historical Influences - Māori and the Economy. Te Puni Kōkiri. 2007.
  • The Māori Commercial Asset Base. Te Puni Kōkiri. 2007.
  • Māori Participation in the New Zealand Economy. NZIER. 2007.
  • Quality of Life Indicators for Māori Discussion document. Te Puni Kōkiri. 2007.
  • Demographic Trends and Projections. Te Puni Kōkiri. 2007.
  • Investigating Key Characteristics of a Māori Business for Future Measures. FoMA. 2007.
  • 2006 Survey of the Health of the Māori Language. Te Puni Kōkiri. 2007.
  • Identifying Significant Elements of Māori Economic Development.Te Au Rangahau. 2006.

Discovering the "Māori Edge" - Te Tirohanga Hou. 2007.

Last modified: 16/04/2008