PEKE ATU KI TE RĀRANGI TAKE MATUA
/
TIROHANGA REREKĒTANGA NUI
MAHERE PAE TUKUTUKU
English
|
Māori
Kāinga
Mō Mātou
Ko Wai Mātou
Kaupapa Pūmanawa Moe Māori
Minita mō ngā Take Māori
Umanga Mahi
Whakapā mai ki a mātou
Tā Mātou Waitohu
Ngā Pūrongo me
ngā Pāpono
Pūrongo
Pāpono
Ngangahu
Whānau Ora
Te Reo Māori
Māori Wardens Project
Archive
Kei roto i
tōu rohe
Te Taitokerau
Tāmaki Makaurau
Waikato
Te Moana ā Toi
Te Arawa
Te Tairāwhiti
Takitimu
Te Tai Hauāuru
Te Whanganui ā Tara
Te Waipounamu
Ngā Rātonga
me te Pūtea
Ngā Rātonga me te Pūtea
Whānau Integration, Innovation and Engagement Fund (WIIE)
Rātonga Takawaenga Pakihi
Te Kāwanatanga me ngā Whakaingoatanga
Effective Governance
Pārongo Whenua Māori
Ētahi atu karahipi, pūtea hoki
Whakawhiti
Whakaaro
Kia Whakamana He Haki Māori
He Arotake Motuhake o te Ture Ratonga Whakaata Māori 2003
He Arotakenga mā te Minita i te Rautaki Reo Māori me tōna Rāngai
Whakarerekētanga ā-Ture Nei
Te Kāhui Māngai
Ngā Tānga Kupu
Ō Mātou Whakaputanga
Kōkiri
Whakawhiti Whakaaro
Kia Whakamana He Haki Māori
He Arotake Motuhake o te Ture Ratonga Whakaata Māori 2003
He Pūrongo nō te Arotakenga i te Ture Aratuku Whakaata Irirangi Māori 2003
Ngā Ture Whakahaere
Te Kāhui o Māhutonga
Whakamāramatanga
He Arotakenga mā te Minita i te Rautaki Reo Māori me tōna Rāngai
Whakarerekētanga ā-Ture Nei
Te Kāhui Māngai
He Arotake Motuhake o te Ture Ratonga Whakaata Māori 2003
Ngā Ture Whakahaere
Te Takenga Mai
I whakatau te Rōpū Whakamana i te Tiriti (i roto i tōna pūrongo mō te Reo Māori - Wai 11) tērā i whakaritea e te Tiriti o Waitangi kia nohotahi ngā iwi e rua i Aotearoa nei. I whakatau hoki te Rōpū ko te Reo Māori he āhuatanga tino pūtake o ngā tikanga-ā-iwi o te Māori, nā reira me maumahara ko te reo he taonga tuku iho hei whiwhinga whaipainga mō te iwi. E ai ki te Rōpū, ka kore e taea te whakatutuki ngā mātāpono me ngā whāingaroa o te Tiriti, ki te kore e whaimana te tūnga o te reo Māori i roto i te hapori o Aotearoa. I whakatau te Rōpū he herenga tō te Karauna i raro anō i te Tiriti kia kakama tōna nei mahi kia tiakina te reo Māori. Ka mutu, i whakaae mai te Karauna.
Ko te hua o ngā kerēmi i roto i ngā kōti ko te whakatau a te Komiti Ture o te Privy Council i te marama o Hakihea 1993 (New Zealand Māori Council v Attorney General [1994] 1 NZLR 513). I roto anō i taua kerēme i whakaae mai te Karauna nā ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi ka utaina ki runga i te Karauna he kawenga haere tonu ana kia mahi whaitake hei āwhina i te tiakitanga o te reo mā te whakamahinga o te reo irirangi me te pāhotanga pouaka whakaata Māori.
Kei roto anō hoki i taua kerēme ka whakamāramahia e te Karauna he wātaka e pā ana ki te whanaketanga o te pouaka whakaata Māori (me ētahi atu kaupapa). Ko te Ratonga Whakaata Māori te hua matua i puta mai i aua kaupapa here i whanakehia hei tiaki, hei whakatairanga hoki i te reo Māori.
I whakatūngia te Ratonga Whakaata Māori hei āwhina kia whakatūtukihia te nohohere a te Karauna kia tiaki, kia whakatairanga hoki i te reo Māori me ngā tikanga mā te huarahi pāhotanga. Kei roto i te Ratonga nei ka noho haumaru te reo, ā, ka kakama te whakatairanga i a ia.
I whakamanahia te Ture Ratonga Whakaata Māori i te tau 2003 hei whakatū i te Ratonga Whakaata Māori. Ka whakamārama hoki taua ture i ngā mahi, ngā kawenga me te mana whakahaere o te Ratonga.
Kei roto anō hoki i te ture nei he whakaritenga kia whakatūngia Te Pūtahi Paoho (the Māori Television Electoral College), ā, ka whakamāramahia ngā mahi, ngā kawenga me te mana whakahaere o Te Pūtahi Paoho.
Ko te Ture Ratonga Whakaata Māori 2003 ka āta whakahua ko wai pū ngā Minita tūtika, otira kō tērā te Minita mō ngā Take Māori me te Minita Pūtea. Ko tā rāua kawenga, me: (a) timata he arotake o te mahi me te whaihua o te Ture; me (b) hanga he pūrongo mō te whare Pāremata e pā ana ki taua arotakenga, tae noa ki ētahi tohutohu kia whakarerekēngia te Ture (me titiro ki te wahanga 56 mō te roanga kōrero).
Me tere tonu te timata o te arotake whai muri atu i te paunga o te rima tau mai i te rangi timatanga o te Ture (otirā, 7 Haratua 2008), ā, me tuku te pūrongo ki te Whare i mua i te paunga o te tau whai muri i tēnā (otirā, 7 Haratua 2009).
Me whakahaere tēnei arotake i runga anō i ngā ture whakahaere i whakatūngia e ngā Minita tūtika, whai muri i te whakawhiti whakaaro ki Te Pūtahi Paoho.
Ko tēnei tuhinga ka whakamārama i ngā ture whakahaere mō te Arotake o te Ture Ratonga Whakaata Māori 2003 (te arotake). Ka anganui ki ngā take e whai ake nei:
Ko wai
: Ko ngā ture whakahaere ka tohu mā wai e whakahaere te arotake.
Pēhea
: Ko ngā ture whakahaere ka tohu pēhea te whakahaere o te arotake.
Āhea
. Ko ngā ture whakahaere ka tohu te wātaka mō te arotake, i roto anō i ngā tawhā i whakatūngia e te Ture Ratonga Whakaata Māori 2003.
He aha: Ko ngā ture whakahaere ka tohu i ngā take ka whakaarohia i roto i te arotake.
Kei Waho Atu o te Tirohanga
: Ko ngā ture whakahaere ka āta whakahua hoki i ngā take kei waho atu o te tirohanga, arā, ngā take ka kore e whakaarohia i roto i te arotake nei.
Mā Wai te Arotake nei e Whakahaere?
Ka whakahaerehia te arotake e tētahi rōpū whiriwhiri motuhake e toru nei ngā tāngata kei runga. Huinga tahitia kei a rātou te tohungatanga i roto i ngā wāhanga e whai ake nei:
Te Whakaora i te Reo Māori;
Te Ahumahi Pouaka Whakaata i roto i te horopaki o Aotearoa; me
Ngā Ture Pāhotanga.
Ko ngā mema o te rōpū whiriwhiri motuhake ka whiriwhirihia whai muri i te whakawhiti whakaaro ki ngā Minita tūtika me te Te Pūtahi Paoho. Ko ngā utu-noho mō te rōpū motuhake, me ērā atu o ngā nama, mā Te Puni Kōkiri e kawe.
He tūranga nui tō te Ratonga Whakaata Māori kia tuku whakaaro me te tohutohu atu ki te rōpū whiriwhiri motuhake.
Mā Te Puni Kōkiri te mahi hekeretari mō te rōpū whiriwhiri motuhake.
Ka Pēhea te Whakahaere o te Arotake?
I roto i te rua mārama mai i tōna nei timatanga me whakaū te rōpū whiriwhiri motuhake i tōna hōtaka mahi hei whakahaere i te arotake.
Me tika te whakawhiti whakaaro ki te Ratonga Whakaata Māori i mua i te whakaotinga o te hōtaka mahi mō te arotake.
Ahakoa tēnā, akuni pea kei roto i te arotake ngā kaupapa e whai ake nei:
He whakaarotanga o tō te Ratonga Whakaata Māori whakamahere rautaki wā roa;
He whakaarotanga mō ngā whanaketanga hangarau hou i roto i te ahumahi pouaka whakaata;
He whakaarotanga mō te Pou Tarāwaho Pāhotanga Māori / E-Media hoki, te Rautaki Reo Māori me ētahi atu rautaki e hāngai ana ki te kaupapa nei;
He tātaringa o ngā ture ōrite me ētahi atu momo taputapu ā-tūre nei ki ētahi atu whenua;
He tātaringa o ētahi atu ture pāhotanga me ngā taputapu ā-ture ōrite ki Aotearoa nei;
He tātaringa o ētahi atu tuhinga tae noa ki ngā pūrongo ā-tau o te Ratonga Whakaata Māori me ērā atu o ngā tuhinga whakatau tika ā-tau nei mō taua rōpū; me
He whakapānga atu ki ngā tāngata matua i roto i ngā rāngai reo Māori, rāngai pāhotanga reo Māori hoki.
Waihoki, tēnā pea ka pirangi te rōpū whiriwhiri motuhake ki te tono whānui atu kia tuku kōrero mai te tūmatanui whānui.
Ka whakamahia he raupapa mahi tapiti mō te tuku pūrongo e taea ai te Ratonga Whakaata Māori te tuku urupare i mua i te whakaotinga o te pūrongo mō te arotake.
Te Wātaka mō te Arotake
E kī ana te Ture Ratonga Whakaata Māori me tere tonu te arotake hipa kau ana te 7 o Haratua 2008.
Me whakaū te rōpū whiriwhiri motuhake i tōna nei hōtaka mahi mō te whakahaere i te arotake i mua mai o te 7 o Hōngōngoi 2008.
Me tuku pūrongo tūāoma te rōpū whiriwhiri motuhake ki ngā Minita tūtika me te Tūru o te Pūtahi Paoho i mua mai o te 30 Whiringa-ā-Rangi 2008.
Me tuku te rōpū whiriwhiri motuhake i tōna pūrongo hukihuki whakamutunga ki ngā Minita tūtika me te Tūru o Te Pūtahi Paoho i mua mai o te 30 Poutū-te-Rangi 2009.
Ko ngā Minita tūtika me te Tūru o Te Pūtahi Paoho me whakaū te pūrongo whakamutunga i mua mai o te 30 April 2009.
Ko ngā Minita tūtika me whakatakoto te pūrongo ki runga i te tēpu o te Whare Pāremata i mua mai o te 7 Haratua 2009.
Ngā Āhuatanga ka Whakaarohia i roto i te Arotake
Ka whakaarohia e te arotake ngā take e whai ake nei:
Te Putanga
Ka whakaarohia e te arotake te āhuatanga tūāpapa pāhotanga o te Ratonga Whakaata Māori, tae noa ki ngā tika UHF (me titiro ki ngā wāhanga 21 – 24 mō te roanga kōrero); te pūtahitanga o ngō momo hangarau pāhotanga me ētahi atu momo pāhotanga hikohiko; te timatanga o te pouaka whakaata ā-mati, tae noa ki te whakatūtanga o te Rōpū Titiro “Kore Utu”; me te whakatūnga o te Ratonga Whakaata Māori hei kaipāho teihana maha noa (me titiro ki te wahanga 9; me whakataurite ki te Pire Whakarerekē Pāpāho 2007).
Te Arotahi
Ka whakaarohia e te arotake te arotahi o te Ratonga Whakaata Māori ki te reo me ngā tikanga Māori, tae noa ki: te tūnga o te Ratonga Whakaata Māori hei whakatairanga i te reo me ngā tikanga Māori; te hononga i waenga i te Ratonga Whakaata Māori me ētahi atu tari whakahaere reo Māori, tikanga Māori hoki; me te taumata whakamārama pū e pā ana ki ēnei take i roto i te Ture i raro anō i te wahanga 8(2).
Te Kounga
Ka whakaarohia e te arotake ētahi tūāhua o te pou tarāwaho ā-ture me ngā papātanga atu ki te āheinga o te Ratonga Whakaata Māori kia tuku ratonga kounga pai, ratonga utu tika hoki, tae noa ki ngā: tuhinga whakatau tika (titiro ki ngā wāhanga 25-44 mō te roanga kōrero); te motuhaketanga o te mahi ētita (titiro ki te wahanga 10 mō te roanga kōrero); ngā whakaritenga hei ine i te whakatutukitanga; me ngā tikanga tuku pūtea, te rahi hoki o te pūtea (titiro ki te wahanga 26 mō te roanga kōrero; me whakataurite te Ture Pāpāho 1989 wahanga 53).
Ngā Take Whānui
Ka whakaarohia e te arotake ngā take whānui, tae noa ki: ngā whakaritenga mana whakahaere (titiro ki ngā wāhanga 18-20, Tāpiritanga 2 hoki mō te roanga kōrero); te hanga o te poari me ngā momo mema, ngā tūranga me ngā āhuatanga mahi o te Te Pūtahi Paoho (titiro ki ngā wāhanga 12-17, Tāpiritanga 1 hoki mō te roanga kōrero); me ngā whakaritenga whiwhimahi o te Tumuaki (titiro ki te Tāpiritanga 2 mō te roanga kōrero).
Ētahi atu Take
Tēnā pea ka whakaarohia hoki e te Rōpū Whiriwhiri Motuhake ētahi atu take, mehemea e whakaaro ana rātou he hāngaitanga, he hononga rānei ki te arotake. Ēngari rawa ia kia kaua rātou e whakaaro mō ngā take kei waho atu o te tirohanga o te arotake.
Ngā Take Kei Waho atu o te Tirohanga o te Arotake
Ko ngā take e whai ake nei ka kore e whakaarohia i roto i te arotake mō te āhua mahi me te whaihua o te Ture Ratonga Whakaata Māori:
ngā mahi hohe-ā-ronga a te Ratonga Whakaata Māori;
te kounga me ngā ihirangi o te whakamahere me te tuku pūrongo i roto i ngā tuhinga whakatau tika;
ngā whakataunga e pā ana ki te ihirangi o ngā hōtaka, te wā pāhotia ai aua hōtaka, me ētahi atu kaupapa ā-ētita nei hoki;
te kounga o te ihirangi o ngā pāhotanga kei te kitea;
ngā whakatau i whiwhi te Ratonga Whakaata Māori mai i te timatanga o tāna mahi; me
te whakatutukinga pū tonu o te Ratonga Whakaata Māori e ai ki ngā tuhinga whakatau tika (engari tēnā pea ka whakamahia tēnei hei āwhina i te rōpū ki te whakaaro mehemea ko ngā wāhanga o te Ture kei te whakatītina i te taumata e hiahiatia ana mō te whakatau tika).
Ngā Wāhanga Momo Kē
Ka āhei te rōpū whiriwhiri motuhake ki te arotake i ēnei ture whakahaere mehemea ka whakaae mai (ā-tuhi nei) ngā Minita tūtika me te Tūru o Te Pūtahi Paoho.
Ko ngā whakahaerenga me ngā whakangārahutanga o te rōpū whiriwhiri motuhake ka noho muna tonu, ka kore e wātea kia whakatakotohia rāano te pūrongo whakamutunga ki mua i te Whare Pāremata e ngā Minita tūtika.
Last modified: 17/12/2008