Annual Report 2006/2007
Ko te kaupapa pūmanawa moe Māori tētahi anga kaupapa here tūmatanui nā Te Puni Kōkiri i whanake .
Ko te whāingaroa o te Kaupapa Pūmanawa Moe Māori kia pai ake te noho a te Māori hei hanga painga, hei whiwhi huanga hoki mai i o rātou rawa ā-ohu nei me o rātou mōhiotanga, pūkenga, āheinga rangatiratanga hoki.
Ko te uho o te Kaupapa Pūmanawa Moe Māori ko te whakapono tērā ko te Māori tonu te whakakōkī hei whakatutuki i tōna ake oranga tinana kounga pai rawa mōna anō, mō tōna whānau me ōna hāpori. Ko te Kaupapa Pūmanawa Moe Māori he whakapūmautanga tērā kei te Māori tonu te āheinga, te kakama me te kaha hiahia hei whiriwhiri mōna anō. Ka mutu, i a ia e mahi pēnei ana kei te tautoko ia i tōna tuakiri Māori me te hanga hoki i te oranga tinana kounga pai rawa.
Ka mahi tahi ngā mātāpono Pūmanawa Moe Māori me te Kaupapa Pūmanawa Moe Māori hei tuku āhuatanga rite, whakakotahi mō te kopamārō take Māori me te kaupapa here tūmatanui Māori hoki.
E toru ngā mātāpono ārahi i te Kaupapa Pūmanawa Moe Māori. Mā ēnei ka ārahi i te whanaketanga, whakatinanatanga hoki o te kaupapa here tūmatanui Māori. Koinei e whai ake nei ngā mātāpono:
Ka aro atu tēnei mātāpono ki te whakapono tērā ko te Māori tētahi iwi kaha hiahia, tikanga-ā-iwi ahurei, pūnaha uara hoki.
Ko tēnei mātāpono ka tino whakaputa te whakaaro he iwi kanorau te Māori, he nui hoki ōna nei pūmanawa moe hei iwi taketake. Ka aro atu ki te whakapono he pūmanawa moe tō tēnā tō tēnā ahakoa te pakeke, he wahine he tāne rānei, te wāhi noho, te noho ā-hapori, ā-ōhanga rānei. Ka whakamahia tēnei mātāpono hei āwhina i te Māori kia kitea ōna kaha me te whanake, whakarite hoki i ngā angitū hei whakanui i tēnei pūmanawa moe.
Ka aro atu ki te hapori Māori me ōna tikanga taketake hei kaikoha ki te tuakiri, oranga, nohonga pai hoki o te hapori whānui o Aotearoa.
Ka aro tēnei mātāpono ki te whakapono ko ngā hāpori Māori he wahanga o te hapori whānui o Aotearoa, ka tuku koha hoki aua hāpori Māori ki te hapori whānui.Ka whakamihi atu hoki ki te Māori hei iwi tuatahi o Aotearoa. Ka aro atu ki ngā tukunga pai ki o rātou hāpori hei iwi taketake, hei tāngata whai tikanga-ā-iwi, hei kirirarau hoki o Aotearoa, o te ao-whānui. Ka whakamahia tēnei mātāpono hei ārahi i te Te Puni Kōkiri mō te hanganga o ngā angitū mō te Māori hei tautoko, hei whiwhi huanga hoki mai i tō rātoutuakiri ā-iwi nei me tō rātou Māoritanga.
Ka whakapūmautia te āheinga, te kakama me te kaha hiahia o te Māori kia whiriwhiri mōna anō.
Ko te mahi a tēnei mātāpono he ārahi i te tāpui ki te Māori kia tīni rātou i o rātou āhuatanga me o rātou taiao. Mā tēnei mātāpono hoki ka whakatairanga te whakakaha o te āheinga ā-rōpū nei, ā-kaupapa kei raro nei hoki. Heoi, i taua wā tonu ka whakakahangia ngā āheinga o ngā Māori me te whakatipu i te whakaaro rangatira, whakamana hoki ki roto i a rātou. Mā tēnei mātāpono ka ārahi ngā kaimahi o Te Puni Kōkiri kia tautoko i ngā angitū mō te tāpui ki roto i ngā tāngata Māori. Mā tēnei anō ka whakakaha te āheinga kei roto kē i te Māori kia kakama ia, kia whakakōkī i a ia anō hei tīni i tona ake oranga.
Ko te Anga Pūmanawa Moe Māori tētahi taputapu hei āwhina kia kite me pēhea te tautoko i te whakatinanatanga o ngā pūmanawa moe Māori, me tautoko ki hea hoki. Ka tukuna he anga hei āta whakaari i ngā take nui mō te urutomo atu, hei ine, hei aromatawai, hei tuku pūrongo hoki mō te kauneke tauwhiro a te Māori i roto i te roanga o te wā.
Ko te āhuatanga o te pūmanawa moe kua “whakaohongia” i raro anō i te anga ka kiia ko Te Ira Tangata. Ko tēnei te tangata Māori me te whakatinanatanga o te oranga oōna taha katoa: taha-tinana, taha-hinengaro, taha-whatumanawa, taha wairua hoki.
Ko te oranga o te tangata ka whakawhirinaki atu ki te āhuatanga o te mana whakahaere, mana kia whiriwhiri hoki te tangata i tōna ake huarahi. Kei roto i te anga he whakamārama mō te āhuatanga o Te Ira Tangata. Ka mutu, koira he āhuatanga e taea ai e te Māori te tū māia me te whiriwhiri tika i tōna huarahi me ngā wheako ka whiwhi ia i roto i tōna oranga.
Ka tohua e te anga e toru ngā mea āwhina mō te whakatinana i te pūmanawa moe Māori me te whakapiki i te kounga o te oranga. He hira ēnei mea e toru. E whai akenei ko ngā mea āwhina e toru:
Ka whakamihi atu tēnei wahanga ki te hira o te mōhiotanga me te mātauranga hei hanga i te māiatanga me te tuakiri, hei whakatipu pūkenga, pūmanawa hoki, me te whakatenatena i te wairua hihiko, wairua auaha hoki. Ko te mātauranga me ngā pūkenga he mea āwhina matua o te Kaupapa Pūmanawa Moe Māori. Ka tautoko ēnei i te mana whiriwhiri me te mana whakahaere kia piki i te oranga tinana kounga pai rawa.
Kei te mōhiotia ko te momoho o te Māori ka whakawhirinaki atu ki tōna āheingaki te ārahi, te whakaawe me te whiriwhiri huarahi tika mōna ake. He take nui te āheinga kia whiriwhiria tou ake huarahi, kia mahia i runga anō i te tino rangatiratanga me te whakaawe ki nga whakatau nui e pā ana ki tou ake oranga. Hāngai pū ana ēnei āhuatanga ki te oranga o te tangata takitahi tae noa ki te whānau, hapū, iwi hoki. Kei roto i tēnei wahanga ko ngā tūmomo rangatiratanga katoa, te whiriwhiringa kaupapa,te kāwanatanga, te whakahaere me te ārahi rōpū, ā, tae noaki te tangata takitahi e āta whakaaro anamō te huarahi tika hei painga mōna, mō ētahi atu hoki.
Ka whakamihi atu tēnei wahanga ki te hira o te whakarite kia whai wāhi mai te Māori ki ngā rawa me ngā rauemi e tika ana kia whiwhi hei whakatutuki i o rātou hiahia matua. Me āhei hoki te Māori kia whai huanga mai i ngā angitū ki te whakamahi, whakawhanake me te pupuri tonu i o rātou rawa hei piki i te kounga o te oranga. Ko aua rawa ko ngā rawa taiao (hei tauira: whenua, wai, tupu); rauemi pūtea (hei tauira: moni whiwhi, taonga); rawa ā-tinana rānei (hei tauira: kai, hangarau); me ētahi atu rawa e tika ana kia whiwhi hei whakatutuki i ngā hiahia, hei whakarato angitū rānei mō te whanaketanga Māori tikanga-ā-iwi, ā-hapori, ā-ohanga nei hoki.
Last modified: 31/03/2008